Viện Hàn lâm Kỹ thuật Quốc gia Hoa Kỳ (National Academy of Engineering – NAE) vừa thông báo kết nạp thêm 158 thành viên, trong đó có 130 nhà khoa học người Mỹ và 28 nhà khoa học quốc tế, nâng tổng số viện sĩ hiện tại của cơ quan này lên 2.534 thành viên tại Hoa Kỳ và 356 thành viên quốc tế. Việc được bầu làm thành viên NAE được xemlà một trong những vinh dự cao quý nhất trên thế giới dành cho chuyên gia trong lĩnh vực kỹ thuật nhằm ghi nhận những đóng góp xuất sắc và có tác động lâu dài đến xã hội.
Theo thông cáo chính thức từ NAE, kết quả bầu chọn dựa trên những đóng góp xuất sắc cùng các thành tựu nổi bật, bền bỉ của các tân viện sĩ trong nghiên cứu, giáo dục và phát triển công nghệ. NAE đặc biệt ghi nhận những cá nhân có vai trò tiên phong trong việc mở ra lĩnh vực công nghệ mới, tạo bước tiến quan trọng trong các ngành kỹ thuật truyền thống hoặc mang đến những cách tiếp cận đột phá trong việc giảng dạy ngành kỹ thuật.
Đáng chú ý, danh sách năm nay có sự góp mặt của nhiều nhà khoa học từng được vinh danh tại Giải thưởng VinFuture hoặc hiện đang tham gia hội đồng chuyên môn của giải thưởng.
Pieter R. Cullis, đồng chủ nhân Giải thưởng Chính VinFuture 2021, là một trong những nhà khoa học được bầu làm viện sĩ NAE năm nay. Ông hiện là giáo sư tại Đại học British Columbia (Canada), đồng thời là nhà sáng lập và cố vấn khoa học cho nhiều công ty công nghệ sinh học trong lĩnh vực dẫn truyền thuốc. Trong hơn bốn thập kỷ nghiên cứu, ông là người tiên phong phát triển công nghệ hạt nano lipid (LNP) – hệ vận chuyển cho phép bao bọc và đưa mRNA vào tế bào một cách an toàn và hiệu quả, qua đó giải quyết rào cản then chốt của liệu pháp gene và vaccine thế hệ mới.
Các nền tảng LNP do ông và cộng sự phát triển đã trở thành thành phần cốt lõi trong các vaccine mRNA phòng COVID-19, góp phần quan trọng vào việc triển khai công nghệ này trên quy mô toàn cầu. Bên cạnh đó, công nghệ LNP tiếp tục được ứng dụng trong các liệu pháp điều trị ung thư, bệnh hiếm và rối loạn di truyền. Với hơn 300 công bố khoa học, hơn 60 bằng sáng chế và các giải thưởng quốc tế uy tín như Prix Galien (2011), Canada Gairdner International Award (2022), GS. Cullis được ghi nhận là một trong những nhân vật có ảnh hưởng sâu rộng trong lĩnh vực y sinh học ứng dụng trên toàn cầu.
Danh sách năm nay cũng ghi nhận TS. John M. Jumper (trái) và TS. Demis Hassabis (phải), đồng chủ nhân Giải Đặc biệt VinFuture 2022 dành cho Nhà khoa học nghiên cứu các lĩnh vực mới. Hai nhà khoa học được cộng đồng khoa học quốc tế đánh giá là những nhân tố tiên phong trong việc đưa trí tuệ nhân tạo trở thành công cụ nền tảng của khoa học sự sống, nổi bật với hệ thống AlphaFold – nền tảng dự đoán cấu trúc ba chiều của protein với độ chính xác ở mức chưa từng có.
Bằng việc giải quyết bài toán dự đoán cấu trúc protein, thách thức tồn tại hơn 50 năm trong sinh học cấu trúc, AlphaFold đã rút ngắn đáng kể thời gian xác định cấu trúc từ nhiều năm thực nghiệm xuống còn vài giờ tính toán. Cơ sở dữ liệu hàng trăm triệu cấu trúc protein do hệ thống này công bố công khai đã trở thành nguồn tài nguyên then chốt cho cộng đồng nghiên cứu toàn cầu, hỗ trợ tăng tốc quá trình khám phá thuốc, thiết kế enzyme công nghiệp, nghiên cứu cơ chế bệnh học và phát triển các liệu pháp điều trị mới.
Những đóng góp mang tính nền tảng và liên ngành này được ghi nhận bằng các giải thưởng khoa học danh giá hàng đầu thế giới, bao gồm Giải Wiley về Y sinh học (2022), Giải thưởng Breakthrough trong lĩnh vực Khoa học sự sống (2023) và đặc biệt là Giải Nobel Hóa học (2024). Trước đó, năm 2021, TS. Jumper được tạp chí Nature lựa chọn vào danh sách “Nature’s 10” – bảng vinh danh thường niên dành cho 10 nhân vật tạo dấu ấn nổi bật nhất đối với tiến bộ khoa học toàn cầu trong năm. Về phía TS. Hassabis, ông được Nữ hoàng Anh trao Huân chương CBE năm 2018 nhằm ghi nhận những đóng góp xuất sắc cho khoa học và công nghệ, đồng thời được Tạp chí Time bình chọn vào danh sách 100 nhân vật có ảnh hưởng nhất thế giới năm 2017 và 2025.
Bên cạnh đó, danh sách năm nay còn ghi nhận TS. Jayshree Seth, Nhà khoa học Doanh nghiệp tại Tập đoàn 3M (Hoa Kỳ) và hiện đang là Thành viên Hội đồng Sơ khảo Giải thưởng VinFuture. Gia nhập 3M từ năm 1993, bà hiện sở hữu hơn 80 bằng sáng chế đã công bố, với những đóng góp nổi bật trong phát triển vật liệu tiên tiến và các nền tảng công nghệ ứng dụng ở quy mô công nghiệp. Bà cũng là nữ kỹ sư đầu tiên được vinh danh tại Carlton Society – danh hiệu cao nhất của 3M dành cho các nhà khoa học và kỹ sư xuất sắc.
Những đóng góp của bà đối với kỹ thuật và lãnh đạo khoa học được ghi nhận bằng Giải Thành tựu cao nhất của Hiệp hội Nữ Kỹ sư (SWE) năm 2020 – giải thưởng tôn vinh các cá nhân có ảnh hưởng sâu rộng trong cộng đồng kỹ thuật, cùng Giải Vàng Stevie® năm 2021 dành cho Nữ Lãnh đạo tầm nhìn của năm. Năm 2025, bà tiếp tục được vinh danh trong danh sách Thinkers50 Radar, bảng xếp hạng quốc tế ghi nhận các nhà tư tưởng có tiềm năng định hình tương lai quản trị và đổi mới. Không chỉ đóng góp trong nghiên cứu và công nghiệp, bà còn là tác giả bộ sách The Heart of Science, với toàn bộ doanh thu được dành cho học bổng hỗ trợ phụ nữ theo đuổi lĩnh vực STEM.
Bên cạnh TS. Jayshree Seth, nhiều thành viên Hội đồng Giải thưởng và Hội đồng Sơ khảo VinFuture hiện cũng là viện sĩ NAE, bao gồm GS. Richard Henry Friend, GS. Nguyễn Thục Quyên, GS. Daniela Rus và GS. Martin Andrew Green.
Việc các nhà khoa học hoạt động trong những lĩnh vực mũi nhọn đồng loạt được bầu vào NAE năm 2026 phản ánh xu hướng quy tụ ngày càng rõ nét giữa khoa học cơ bản và công nghệ ứng dụng. Những đột phá ở cấp độ phân tử, thuật toán và vật liệu không chỉ tạo ra tiến bộ học thuật mà còn nhanh chóng chuyển hóa thành giải pháp có ảnh hưởng sâu rộng đến y học, công nghiệp và phát triển bền vững trong nhiều thập niên tới.
